- YER YUVARLAĞININ
YAPISI ve YER ŞEKİLLERİNİN OLUŞUMU
-
-
1) Yer Yuvarlağının yapısı :
-
- Yer yuvarlağının yapısı; güneş
sisteminin ve evrenin oluşumu ile açıklanabilir. 15 milyar yıl önce
evren çok
-
yüksek sıcaklık ve yoğunluktaki bir
yapıdan, patlama sonucunda oluşmuştur.
-
2) Yer Kabuğunun yapısı :
-
-
Yer, zamanla soğumaya başlamıştır. Ve yerin iç kısmı ise hala
sıcaktır. Yer soğumaya başladıkça yeryüzü yavaş yavaş şekillenmiştir.
-
-
Yer yüzünden yerin içine doğru inildikçe her 33 metrede 1 C
sıcaklık artmaktadır.
-
-
Yer kabuğu dünyayı dıştan kuşatan bir tabakadır. Taş kürenin en
üst katını oluşturur.
-
-
Yer kabuğunun alt katmanı ise bazalt birleşimindeki taşlardan
oluşmuştur. Bu yapıya sima denir.
-
-
YER KABUĞUNUN MALZEMELERİ
(KAYAÇLAR) :
-
1) Püskürük Taşlar :
-
a)İç püskürük taşlar :
Yer kabuğu altındaki mantonun yer
kabuğunun çatlak ve kırık kısımlarından tıkanarak soğumasıyla oluşan
taşlardır. (Granit)
-
b)Dış püskürük taşlar :
Yer kabuğu altındaki mantonun yer kabuğunun çatlak ve kırık kısmından
yeryüzüne çıkması ve soğuması ile oluşur. (Bazalt ve andezit)
-
2) Tortul taşlar :
Diğer yüzüne dış güçler tarafından getirilen maddelerin tortulanmasıyla
(Üst üste birikmesiyle) oluşur. İçerisinde yer yer fosiller bulunur.
-
a) Mekanik tortullar :
Dış güçlerin etkisiyle getirilen çakıl, kum, kil gibi malzemelerin
yeryüzünün çukur yerlerine birikmesiyle oluşur. (Kum taşı, kıl taşı)
-
b) Kimyasal tortullar :
Suda erimiş halde bulunan minerallerin suyun geçtiği yere çökelmesi veya
tortulanması ile oluşurlar. (Kireç taşı, alçı taşı)
-
c) Organik tortular :
Hayvan, bitki gibi canlı kalıntılarının üst üste birikip katılaşması ile
oluşan taşlardır. (Tebeşir)
-
3) Başkalaşmış taşlar :
Tortul ve püskürük taşları
yüksek sıcaklık ve basınç altında kalarak değişikliğe uğraması ile
oluşur. (Mermer oluşumu)
-
-
- YER
YUVARLAĞININ İÇ YAPISI
-
-
Yer yuvarlağının dış kısmını oluşturan katı tabakanın altında
manto denilen bölüm yer alır. Manto, yer çekirdeğinin örtüsü
durumundadır.
-
-
Yer küre hacminin %80’nini manto oluşturur.
-
-
Mantodan sonra yer yuvarlağının iç kısmını çekirdek oluşturur.
-
-
Çekirdekte sıcaklık 4500 C bulur.
-
-
Mantonun katı olan üst bölümü yer kabuğu ile birlikte taş küre
olarak adlandırılır.
-
-
Taş küre levha denilen büyük parçalar halindedir
-
-
JEOLOJİK DEVİRLER
-
-
Dünyamız şimdiki biçimini alıncaya değin değişik evrelerden
geçmiştir. Birbirinden farklı bu evrelerden her birine jeolojik zaman
denir.
-
-
Jeolojik zamanlar dört tanedir ve yaklaşık 570 milyon yıl
sürmüştür. Bu dönemde oluşan tortul taşlar, o dönemde yaşayan canlıların
fosillerini içerir.
-
-
İÇ ve DIŞ
KUVVETLER
-
-
Enerjisini yerin içinden alan kuvvetlere iç kuvvetler
denir. (dağ oluşumu, kıta oluşumu ve volkanizma dır.)
-
-
Enerjisini güneşten alan kuvvetlere ise dış kuvvetler
denir. (akarsular, rüzgarlar, dalgalar)
-
-
İç ve dış kuvvetler birbiriyle sürekli mücadele halindedir.
-
-
İç kuvvetler yeryüzünün kabartılarını meydana getirirken; dış
kuvvetler ise bunları aşındırarak ortadan kaldırmaya ve seviyesine yakın
az engebeli düzlüklere (peneplen) dönüştürürler.
-
-
Dış kuvvetlerin yer yüzünün yüksek kesimlerinin aşındırmasıyla
elde ettiği malzemeler yer yüzünün çukur yerlerinde (okyanus, deniz)
biriktirmesi ile jeoseklinaller oluşur. Bunların kalınlığı
binlerce metreyi bulur.
-
-
Yer kabuğunun
hareketleri
:
-
-
Yer kabuğu bir bütün değildir. Çatlaklardan ve kırık boşluklardan
oluşur. Yer kabuğu bir birinden ayrı parçalardan oluşur. Bu her bir
parçaya levha denir.
-
-
Bu levhalar manto üzerinde yüzer haldedirler. Yaklaşık yılda 1-2
cm hareket ederler.
-
- DAĞ
OLUŞUMU ve TÜRKİYE’DE DAĞ OLUŞUMU
- 1)
Dağ Oluşumu :
-
-
Okyanus ve deniz diplerinde biriken kalın tortul tabakalar (jeosenklinal)
kıtalarının levha birbirine yaklaşması sonucu yan basınçlara maruz
kalırlar.
-
-
Bu yan basınçlar sonucunda jeosenklinal eğer esnek yapıdaysa
kıvrılarak yükselir ve yer yüzünün kıvrım dağlarını oluşturur. (Toros
dağı)
-
-
Jeosenklinal eğer sert yapıdaysa veya önceden yükselmiş kıvrım
dağları tekrar yan basınçlara maruz kalırsa kırılma olur. Yükselen
bölümlere horst, alçakta kalan kısımlara ise grabent
denir. Yüksekte kalan horstlar dağı oluştururken, alçakta kalan
kısımlar, daha sonra akarsuların gelişmesiyle ovaları oluşturur. (Ege
bölgesi kıyı kesimleri. Burada yer alan boz dağlar kırılma sonucu oluşan
horstlardır. Bu dağlar arasında bulun ve üzerinde aynı isimli
akarsıların geçtiği bakırçay, b.menderes , ovalarında birer çöküntü (grabent)
alanlarıdır.)
-
-
2) Kıta Oluşumu :
-
-
Yer kabuğunun geniş tabanlı alçalma ve yükselme hareketleridir.
Bu alçalma ve yükselme hareketleri çeşitli biçimlerde olabilir.
-
-
Kıtaların yükselmesi sonucunda su seviyesi geri çekilir. Bu olaya
denizlerin çekilmesi yani reogresyon denir. Tam tersi durumuna da
transregsiyon denir.
-
-
3) Volkanizma :
-
-
Yer kabuğu altındaki kızgın mağmanın yer kabuğunun çatlak ve
kırık yerlerinden yeryüzüne çıkmasına denir.
-
-
Bu sırada yeryüzüne katı gaz ve akıcı maddeler çıkarır.
(karbondioksit, taş, kaya)
-
-
Lavların üst üste birikmesiyle
zamanlar volkanik dağlar meydana gelir. (K.Ağrı, Tendirek,
Nemrut vb.)
-
-
Volkan küllerinin yıllık birikmesiyle tüf tabakaları
oluşur.
-
- 4) Deprem :
-
-
Yerkabuğunu oluşturan katmanların yerlerinden oynamalarıyla
hissedilen sarsıntılardır.
-
-
Oluşumlarına göre yerel depremler ve tektonik depremler olarak
ikiye ayrılır.
-
-
Yerel depremler kısa sürede ve dar alanda etkili olan yıkıcı
etkileri az olan sarsıntılardır.
-
-
Tektonik depremler daha şiddetli etkili alanı daha fazla
dolayısıyla tahrip gücü daha fazla olandır.
-
- TÜRKİYE’DE OVALAR VE
PLATOLAR
- Ova ve
Türkiye’de Ovalar :
- Ova
akarsuların derince yer etmediği eğik olmaya, varsa da az olan çevresine
göre alçakta olan düz yerlere ova denir.
- 1) Oluşumlarına
Göre Ovalar :
- a) Aşıntı
Ovalar : Dış güçler tarafından aşırı dereceden aşındırıp,
düzleştirilmesi sonucu oluşur. Bu ovalara Türkiye’de rastlanmaz. Doğu
Avrupa bu konuya en belirgin örnek olarak bilinmektedir.
- b) Çöküntü
Ovalar : Yeryüzündeki çöküntü hendeklerin, dış güçlerin taşıyıp
getirdiği taklarla dolması sonucu oluşur. (Iğdır ovası)
- c) Birikinti
Ovası : İç kesimlerdeki ya da kıyılarda ki çukur alanların, dış
güçlerin taşıyıp getirdiği tortulların dolması sonucu oluşur. (Konya ve
Malatya ovaları)
-
- d) Karstik
Ovalar : Çökebilir taşların uzandığı alanlarda, suyun taşları
çözümlemesi sonucunda oluşan ovalardır. Bu çanakların tabanının
tortullarla dolup düzleşmesi ile karstik ovalar oluşur. (Teke ve
Taşeli platoları)
-
- 2)
Bulunduklarına göre ovalar :
-
-
Ovalar kıyıya yakın ya da uzak olma durumlarına göre kıyı ovalar
ve iç ovalar diye ikiye ayrılır.
-
-
Kıyı ovalar; Bafra, Finike vb.
-
-
İç ovalar; Eskişehir, Muş vb.
-
- 3) Yükseltilerine göre ovalar :
-
-
Bazı ovalar deniz seviyesine yakın iken, bazı ovalarda denizden
1000-2000 metre yüksektir. Bunlar grubuna göre ikiye ayrılır.
-
-
Alçak ova; Çukurova, Çarşamba vb.
-
-
Yüksek ova; Konya, Malatya vb
-
- PLATOLAR
- a) Aşıntı
Platoları : Dış güçler tarafından yüzeyi aşındırılmış, akarsuların
derin vadiler kazdığı düzlüklerdir.
- b) Kırılma
(Tektonik) Platolar : Dikey yönlü basınçların etkili olduğu
alanlarda, eski kütlelerin kırılması ile oluşur. (İç Batı Anadolu
platoları)
- c) Volkanik
Platolar : Geniş alanlara yayılan tüf ve akışkan lavların
düzleştirdiği alanların, akarsularla yarılması sonucu oluşur.
- d) Karstik
Ovalar : Kireç taşı gibi çözünebilen taşların bulunduğu alanlarda
oluşmuş platolardır. (Obruk, Taşeli platoları)
-
-
- YERYÜZÜNÜN BİÇİMLENMESİ (DIŞ
KUVVETLER)
- 1) Mekanik
(Fiziksel) Çözünme :
-
-
Günlük sıcaklık farkının fazla olduğu yerlerde görülür.
-
-
Günlük sıcaklığa bağlı olarak taşların ısınıp sonra soğuması
sonucu oluşur. (Çöllerde görülebilir)
- 2) Kimyasal
Çözünme :
-
-
Suyun taşları eritmesi, aşındırması, ve çürütmesi sonucu oluşur.
-
-
Sıcaklığın etkisiyle bu çözünme daha da artar.
-
-
Nemli bölgelerde daha da yaygındır.
- 3) Biyolojik
Çözünme : Bitki köklerinin, kayalarının çatlaklarına girerek zamanla
büyümesi ve bunun sonucu genişleyerek kayaların çatlamasına denir.
-
- TOPRAK OLUŞUMU
ve TOPRAK TÜRLERİ
-
-
Toprağın oluşması için önce kayaların çözünmesi gerekir.
-
-
Canlı kalıntılarıyla oluşabilir.
-
-
Toprağın oluşumuna etki eden faktörler; iklim, bitki örtüsü, yer
şekilleri, taşların özelliğidir.
- a) Taşınmış
Topraklar :
-
-
Dış kuvvetlerin taşıyıp getirdiği malzemelerin birikmesiyle
oluşur.
-
-
Üç çeşittir.
- Alüvyonlar :
Kum ve çakıl gibi maddelerin oluşumuyla oluşan topraklardır.
- Morenler (Buzul
Taşlar) : Buzulların taşıyıp biriktirdikleri, üzerleri çoğu kez
parıltılı yada çizikli taşlardan oluşur.
- Lösler :
Rüzgarların, kurak bölgelerden az çok yağışlı bölgelere taşıyıp
yığdıkları, katmanlaşmış ince ögelerden oluşan toprak.
- b) Yerli Topraklar :
-
-
Bu topraklar, kayaların çözüldüğü yerde oluşan topraklardır.
-
-
İki gruba ayrılır.
- Nemli Bölge
Toprakları : Bu topraklar nemin gür olduğu yerlerde, gür bitki
örtüsüyle kaplıdır.
- Kurak ve yarı
kurak bölge toprakları : Kestane ve kahverengi bozkır topraklarıdır
yani çöl toprakları.
-
- YER GÖÇMELERİ ve KAYMALAR
- Yer göçmeleri ve
yer kaymalarını oluşturan etmenler :
- Yer göçmesi :
Kayaların, taş parçalarının, toprağın, büyük kütleli tabakaların
birbirine kayarak yer değiştirme olayıdır
- Yer Kayması :
Üstteki geçirimli tabakaların, alttaki geçirimsiz ve kaygan tabakalar
üzerinde, eğim doğrultusunda kaynamasıdır.
-
-
Yer kaymasının yaygın adı heyelandır.
-
-
Yer göçmeleri eğimin çokluğu, şiddetli yağış, sebeplerinden olur.
- Heyelan oluşumunu
etkileyen unsurlardan biride; toprakların yapısal özelliğidir.
- Heyelan olaylarının
en çok görüldüğü mevsim; ilkbahar sonrası kar erime zamanıdır.
-
- EROZYON ve KORUNMA YOLLARI
- Toprak Erozyonu : Toprak
erozyonun oluşturan etmenler;
-
-
Toprağın sular tarafından aşındırılması
-
-
Rüzgarlar
-
- Bitki örtüsü
-
-
Buzullar
-
- Sel
-
-
Eğim
-
- Yangın
- Korunma yolları :
-
-
Ağaçlandırma, Bitki örtüsü, Baraj gölleri yapma,
-
-
Tarlalar eğime yatay sürülmeli
-
-
Ağaç kesimlerine karşı tedbirler
-
|
